|
ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი იწყებს საქველმოქმედო კამპანიას მოქვის
სახარების გადასარჩენად.
მოქვის სახარება გადაწერილია 1300 წელს აფხაზეთში დანიელ მოქველი
ეპისკოპოსის დაკვეთით. ხელნაწერი გამორჩეულია ფურცლოვან ოქროზე
შესრულებული მინიატურებითა და მრავალფეროვანი ორნამენტებით. დროთა
განმავლობაში საფარველი საღებავებთან ერთად ჩამოიშალა, ქრება
მინიატურებიც. ხელნაწერი საჭიროებს სასწრაფო დიაგნოსტიკასა და
რესტავრირებას, რაც სოლიდურ თანხებთან არის დაკავშირებული.
ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი მოუწოდებს საზოგადოებას აქტიურად ჩაერთოს
საქველმოქმედო აქციაში.
გთხოვთ, დარეკოთ „მაგთის“ , „ჯეოსელისა“ და „ბილაინის“ აბონენტებმა
ნომერზე 700 685.
პარასკევს, 3 სექტემბერს, FM 102.4-ზე დილის
პროგრამა „პიკის საათში“ რადიომარათონი - „გადაარჩინე მოქვის სახარება“
- გაიმართება. დილის 09:00-დან 10:00 საათამდე ნებისმიერ მსურველს
საშუალება ექნება, დარეკოს პირდაპირ ეთერში ნომრებზე: 40-91-92 ან 40-92-92
და შეიტანოს წვლილი მოქვის უნიკალური სახარების გადარჩენაში.
|
მოქვის დასურათებული ოთხთავი
თავისი მრავალსაუკუნოვანი არსებობის მანძილზე ქართველმა ხალხმა ხელოვნების
არაერთი ნიმუში შექმნა. არქიტექტურის, ფერწერის, ჭედურობის, მოხატული წიგნის, ქვაზე
კვეთის ძეგლები თავისი მნიშვნელობით მსოფლიო ხელოვნების საგანძურს შეადგენენ. დროთა
განმავლობაში ბევრი რამ განადგურდა, მაგრამ დღემდე შემორჩენილმა ძეგლებმა ცხადყო
ქართული შემოქმედის მაღალი პროფესიონალიზმი, განსწავლულობა და საშემსრულებლო
ტექნიკის მაღალი დონე. სამწუხაროა, რომ ამ ოსტატთა ვინაობა თითქმის არაა ჩვენთვის
ცნობილი.
განსაკუთრებული როლი საგანმანათლებლო საქმეში მიეკუთვნება ხელით გადაწერილ წიგნებს.
საქართველოსა და მის ფარგლებს გარეთ ცნობილ სამწიგნობრო კერებში მიმდინარეობდა
ხელნაწერების გადაწერა, მოხატვა, აკინძვა, ჭედურ ყდაში ჩასმა. ყოველი წიგნი თავის
მხრივ უნიკალური იყო. დიდი ყურადღება ექცეოდა წიგნის ლამაზად გაფორმებას
ორნამენტებითა თუ მინიატურებით. რაც უფრო მდიდარი იყო დამკვეთი მით უფრო მდიდრულად
იყო მორთული და შემკული ხელნაწერები.
სამწიგნობრო კერები ბევრი იყო, როგორც საქართველოში, ისე მის ფარგლებს გარეთ. ამ
საგანმანათლებლო ცენტრებს ეკლესია-მონასტრები წარმოადგენდნენ. ცნობილია, რომ
ქართველი მეფეები დიდ შეწირულობებს უგზავნიდნენ საზღვარგარეთულ ცენტრებს.
ხელნაწერების ანდერძ-მინაწერებში ხშირად მითითებულია, თუ სად გადაიწერა ხელნაწერი:
ივირონის მონასტერში ათონის მთაზე, ჯვრის მონასტერში - იერუსალიმში, სინის მთაზე,
კონსტანტინოპოლში, ანტიოქიის მახლობლად შავ მთაზე და ა.შ. ხელნაწერის ორნამენტული
მხატვრობისა, მინიატურული ხელოვნებისა თუ ხელწერის მიხედვით გამოირჩეოდა ცალკეული
სკოლები. მაგ. ტაო-კლარჯეთის სამწიგნობრო სკოლაში გადაწერილი მრავალი ხელნაწერია
ცნობილი, რომელთა ტრადიციები საუკუნეების მანძილზე განაგრძობდა არსებობას.
IX-XIV საუკუნეების ხელნაწირთა მხატვრული სტილი, ერთის მხრივ, ეროვნულ საწყისებს
უკავშირდება, მეორეს მხრივ, ბიზანტიური სკოლის ტრადიციებს. პოლიტიკურმა ურიერთობამ
საქართველოსა და ბიზანტიას შორის განაპირობა
კულტურული ურთიერთობაც, რაც ქართველ და ბერძინ ოსტატთა მჭიდრო საქმიანობაში
გამოიხატა. მაგ. წალენჯიხის ეკლესიის მოსახატავად ბერძენი ოსტატბია ჩამოყვანილი.
თამარ მეფემ პონსტანტინოპოლში ბერძენ ოსტატებს დაუკვეთა ძვირფასი ვანის ოთხთავი,
რომლის მიბაძვით საქართველოში ლაფსყალდისა და ამჟამად ერევნის მატანდარანში დაცული
XIII ს. ოთხთავებია შესრულებული.
თავის მხრივ, სამწიგნობრო კერებს შორის მჭიდრო ურთიერთობა არსებობდა. მაგ. ათონის
ივირონის მონასტერს მჭიდრო ურთიერთობა აქვს კონსტანტინოპოლთან. ბანაელი სვინგელოზი
ზაქარია ათონის მთაზე ნათარგმნ წიგნებს უკვეთავს პონსტანტინოპოლში მოღვაწე
ქართველებს.
დროთა განმავლობაში, როგორც ზემოთაც აღინიშნა, გარეშე მტრების შემოსევებმა ბევრი
ხელნაწირი წიგნი გაანადგურა, მაგრამ რაც გადარჩა, ისიც საკმარისია, რომ წარმოდგენა
ვიქონიოთ ჩვენს სამწიგნობრო ხელოვნებაზე. აღსანიშნავია ისიც, რომ გარკვეულ
ისტორიულ მონაკვეთებში, კერძოდ, მძიმე ეკონომიკურ ვითარებაში, ქართველი ერის
შემოქმედებითი ძალა არ დამცხრალა. რომ გადავხედოთ შემორჩენილი ძეგლების ნუსხას,
დავინახავთ, რომ ქართველი ხალხის ენთუზიაზმი, სწრაფვა ხელოვნების საუკეთესო
ნიმუშების შექმნისაკენ, არ შეჩერებულა. სწორედ ასეთი ნიმუშია 1300 წელს გადაწერილი,
მდიდრულად დ სურათებული მოქვის ოოხთავი. პალეოლოგოსთა ხელოვნების ეს ერთ-ერთი
შესანიშნავი ძეგლი გადაწერილია ძველი ქართულით - ნუსხა-ხუცურით ღვთისმშობლის სახელზე
აგებულ მოქვის ეკლესიაში.
ქართული მინიატურული მხატვრობა მრავალმა ხელნაწერმა შემოგვინახა. IX საუკუნიდანაა
მოღწეული დიდებული ადიშის ოთხთავი: მაღალი საშემსრულებლო ოსტატობით იყო შექმნილა
ადრეული ხანის მოსატული ხელნაწერები. მრავალი მინიატურით დასურათებული
ხელნაწერებიდან შეიძლეაა დავასახელოთ 1030 წლის სვინაქსარი, XII ს. გელათისა და II
ჯრუჭის ოთხთავები. მოქვის ოთხთავი 152 მინიატურითაა დასურათებული. იგი აგრძელებს
უკვე XI საუკუნეში ჩამოყალიბებული ოთხთავის მორთულობის პრინციპებს. გარდა შინაარსის
სტრუქტურის შესაბამისი ელემენტების არსებობისა, თვით
დეკორატიული სისტემა მრავალფეროვანი და მდიდრულია. გელათის, II ჯრუჭისა და მოქვის
ოთხთავების ოსტატებმა გარკვეული ჯგუფი შექმნეს სამინიატურო ხელოვნების დარგში,
თუმცა განვითარებისა და საშემსრულებლო ხელოვნების თვალსაზრისით, თითოეული მათგანი
ინდივიდუალურ შემოქმედებით პრინციპებს ამჟღავნებს.
მოქვის ოთხთავი გადაწერილია დანიელ მოქველი ეპისკოპოსის დაკვეთით. ამაზე მეტველებს
ხელნაწერის ბოლოს დართული ფურცელი, რომელზედაც გამოხატულია ღვთისმშობელი ყრმით და
დანიელ ეპისკოპოსი. ღვთისმშობელი მდგომარეა. ქვემოთ მის წინარე მუხლმოდრეკილი
დანიელია. წარწერა, რომელიც დანიელ ეპისკოპოსის ზემოთ არის ასომთავრულით
შესრულებული, ქარაგმის გახსნით ასე იკითხება: „დანიელ მოქველი მთავარეპისკოპოსი“.
დანიელ ეპისკოპოსს მდიდრულად მოხატული ხელნაწერი ღვთისმშობლის სახელზე აშენებული
ეკლესიისათვის შეუწირავს. ღვთისმშობლის გამოსახულება ყრმით, ხელგაწვდილი, ე.წ.
„ელეუსას“ ტიპია, რომელიც კონკრეტულ შემთხვევაში ლოცავს, იღებს მავედრებელი დანიელის
შეწყალების თხოვნას: ჩვილ ყრმას - ქრისტეს ავედრებს დანიელის სამწყსოს, მფარველობას
პირდება მას.
მოქვის ოთხთავი ეფრემის მიერაა გადაწერილი. ამაზე მეტყველებს მისივე ანდერძი. იგი
სამეცნიერო ლიტერატურაში ხელნაწერის მომხატველადაცაა მიჩნეული.
მოქვის ოთხთავი (ზომით 30 x 23), შეიცავს 328 ფურცელს), დაწერილია კარგად დამუშავებელ
ტყავის ფურცლებხე, ლამაზი კალიგრაფიული ნუსხურით, ორ სვეტად. ხელნაწერის დასაწყისში
მდიდრულად ორნამენტირებული 10 კამარაა. თავების დასაწყისში ასევე მდიდრულად შემკული
თავსართებია. თვით ტექსტში კი დიდი ზომის მრავალი, 500-ზე მეტი ფიგურული ინიციალია,
რომლებიც ფრინველთა და ცხოველთა გამოსახულებებისაგან შედგება. ოთხთავის ტექსტი
მინიატურებითაა დასურათებული. ქრისტეს ცხოვრების ამსახველი მინიატურები, ისევე,
როგორც გელათისა და II ჯრუჭის ოთხთავებში, ჩართულია ტექსტის შინაარსის შესაბამის
ადგილებში. ოთხკუთხა ფორმის მინიატურა ხშირად გადაწერილი სვეტის ფარგლებიდან
გამოდის, ხოლო საზედაო ასოსთან ერთად ფერადოვან ანსამბლს ქმნის ლამაზად დაწერილი
ტექსტის ფონზე.
მოქვის ოთხთავის მოხატულობა განსაკუთრებით იქცევს ყურადღებას მინიატურათა უნიკალური
საშემსრულებლო ტექნიკით. გამოსახულებები აქ უშუალოდ დახატულია ოქროზე. ძველი ქართველი
ოსტატები ორი სახის ოქროს იყენებენ ხელნაწერის მოხატულობის დროს: ფურცლოვანსა და
ფხვიერი ოქროსაგან სპეციალურად დამზადებულ ოქრომელანს. ფურცლოვანი ოქრო გამოიყენებოდა მინიატურებში გამოსახულებების
გარშემო ფონის შესავსებად, ხოლო ოქრომელანი საზედაო ასოების შემოსაწერად,
ორნამენტულ ნახატობაში ფონის დასაფერავად, უმეტეს შემთხვევაში, სინგურის სარჩულზე.
ფურცლოვანი ოქრო ეტრატზე ნივრის ან სპეციალურად დამზადებული წებოვანი შენაერთის
საშუალებით მაგრდებრდა. მინიატურისათვის განკუთვნილ არეზე ფურცლოვანი ოქრო
მაგრდებოდა გამოსახულებების, ბუნებისა თუ არქიტქტურული პეიზაჟის გარშემოწერილი
კონტურების მიღმა. მოქვის ოთხთავში საგნები პირდაპირ ოქროზეა დახატული. ჯერ
მინიატურის მთელი არე დაიფარა ფურცლოვანი ოქროთი, ხოლო ზედ საღებავები დაიდო
შესაბამის ადგილებში. II ჯრუჭის ოთხთავში, 1030 წელს გადაწერილ სვინაქსარში
ტანისამოსის ნახატს, შენობების ნაწილებს ხშირად ფარავს ოქრო, მაგრამ ყველა
შემთხვევაში, იგი საღებავზეა დაფერილი და ჩვენამდე კარგადაა მოღწეული. მოქვის
ოთხთავის საშემსრულებლო ტექნიკა - ოქროზე საღებავების დადება არ აღმოჩნდა მყარი.
საღებავმა როგორც ჩანს, შეიწოვა ოქრო და გამოაშრო. საღებავი ოქროსთან ერთად
თანდათანობით სცილდება ეტრატს და მინიატურულ მხატვრობას აზიანებს.
ოთხთავის შინაარსის დამასურათებელი მინიატურები მოქვის ოთხთავში ქმნიან ერთ მთლიან
საილუსტრაციო ციკლს. ეს ციკლი იწყება მათეს
სახარების დასაწყისში წარმოდგენილი ქრისტეს გენეალოგიით, ხოლო იოანეს სახარების
ბოლოს მთავრდება სულიწმიდის მოფენით და ღვთისმშობლის მიძინებით. თვით ქრისტეს
ცხოვრების ამსახველი სცენები ქრონოლოგიური თანამიმდევრობითაა ჩართული სახარების
ტექსტებში. ძირითადად დასურათებულია მათეს სახარება (აქ 97 მინიატურაა), ხოლო
დანარჩენ თავებში ივსება საილუსტრაციო ციკლის შემადგენლობა. (ზოგიერთი მინიატურა,
მაგ. ჯვარცმის ეპიზოდი ცალკეულ სახარებებში მეორდება). უფრო ადრეული ხანის,
გელათისა და II ჯრუჭის ოთხთავებს თუ შევადარებთ, დავინახავთ, რომ თითოეული თავი
დამოუკიდებელ საილუსტრაციო ციკლს ქმნის. მათეს, მარკოზის, ლუკასა და იოანეს თავები
ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლად იძლევიან სახარების დამასურათებელ სისტემას,
თავისთავში. მოქვის ოთხთავის მოხატულობა ეპიზოდების თანმიმდევრული განაწილებით მოგვაგონვბს ეკლესიის სასურათო სისტემას, სადაც
ქრონოლოგიური თანამიმდევრობითაა მოცემული ძირითადი ეპიზოდები ქრისტეს ცხოვრებიდან.
მოქვის ოთხთავი გელათისა და II ჯრუჭის ოთხთავებისაგან განსხვავებით, იძლევა
ძირითადად, შინაარსის საკვანძო სიტუაციებს, მაშინ როდესაც ეს ორი უკანასკნელი
დაწვრილებით მოგვითხრობს სახარების ამბებს. ზოგჯერ ერთი ამბავი რამდენიმე
მინიატურის საშუალებითაა ილუსტრირებული.
მოქვის ოთხთავში 152 მინიატურაა. იგი თავისი მრავალფეროვანი ორნამენტაციით,
სამინიატერო ხელოვნებით ეროვნული საგანძურის ერთერთი უმნიშვნელოვანესი ძეგლია.
ელენე მაჭავარიანი
ხელოვნებათმცოდნეობის დოქტორი
ჟურნალი „ჯვარი ვაზისა“, №1, 2005 წ.
მოქვის ტაძარი
მოქვის ტაძარი ოჩამჩირის რაიონში, მდ. მოქვის
ნაპირას მდებარეობს. ეს ერთადერთია იქაურ ტაძართა შორის, რომლის აგების შესახებ მოგვეპოვება
წერილობითი საბუთი. „მატიანე ქარლისაჲ“ გვამცნობს, რომ აფხაზთა მეფის, გიორგის ძე
ლეონი (გაერთიანებული საქართველოს პირველი მეფის, ბაგრატ III-ის ბიძა) კახეთში იყო სალაშქროდ, როცა მამის გარდაცვალების ამბავი მოუვიდა. „შეიქცა
ლეონ და ეუფლა მამულსა და სამეფოსა თვსსა, რამეთუ მაშინვე შთავიდა აფხაზეთად, და
განადიდა უფალმან ღმერთმან მეფობა მისი. მსგავსად მამისა მისისა, იყო იგიცა
ღმრთისმოყუარე და სავსე ყოვლითა კეთილითა. ამან აღაშენა ეკლესია მოქვისა და შექმნა
საყდრად საეპისკოპოსოდ, აკურთხა და განასრულა ყოვლითა განგებითა...“ თვით ის
ფაქტი, რომ მემატიანემ საჭიროდ ჩათვალა ტაძრის აგება საგანგებოდ მოეხსენიებინა,
მოწმობს, რომ მოქვი მნიშვნელოვან სასულიერო ცენტრად იყო მიჩნეული.
ლეონის მეფობის
მიხედვით, ძეგლის თარიღი 957-967 წლების ფარგლებში ექცევა. მოქვის საეპისკოპოსო
კათედრის დაარსება მეტყველი ფაქტია, რომელიც
მოწმობს, რომ მისი აგება ქართული სახელმწიფოს გაძლიერებისა და ქართული ეკლესიის
დამოუკიდებლობის განმტკიცების ვითარებასთან, ე.ი. ბიზანტიური საეკლესიო
გამგებლობისაგან თავის დაღწევასთან იყო დაკავშირებული. მოქვის ეპარქიას შუა
საუკუნეების მანძილზე არ დაუკარგავს მნიშვნელობა. XVIII ს. I ნახევრისათვის გვაქვს
ვახუშტის ცნობა („აღწერა სამეფოსა საქართველოსა“). „ეგრისის მდინარის დასავლით დის
მოქვის მდინარე ჩრდილოდამ სამხრით. გამოსდის კავკასს და მიერთვის ილორის ზღვას. ამ
მდინარესა ზედა, მთაში, არს მოქუს ეკლესია გუმბათიანი, დიდნაგები, აღაშენა
თ (მეცხრე) მეფემან აფხაზთამან ლეონ შემკობითა დიდითა. ზის ეპისკოპოზი, მწყემსი
კოდორის მდინარისა და მოქვის მდინარის შორისის ადგილისა“. დავით აღმაშენებლის დროს,
იერუსალიმის პატრიარქის, დოსითეოსის ცნობით, მოქვის ტაძრის კედლები მოუხატავთ.
XIX ს-ის დასაწყისში ტაძარი მიტოვებული და გაძარცვული იყო, მაგრამ საუკუნის შუა
წლებში აფხაზეთის მთავარმა მიხეილ შარვაშიძემ ტაძარი აღადგინა და თავის საგვარეულო
საძვალედ აქცია. რა თქმა უნდა, შენობის გარეგნობამ თავდაპირველი სახე დაკარგა -
აღარაფერი დარჩა იმ ორნამენტებისა, რომელსაც ახსენებს დ.ბაქრაძე (მან აღდგენამდე
ნახა დაზიანებული ეკლესია, რომელსაც ჯერ კიდევ შერჩენილი ჰქონდა ძველი დეტალები).
მოქვის ტაძარი ბევრად უფრო მონუმენტურია, ვიდრე ანაკოფია
და ლიხნე. გარკვეული თვალსაზრისით, ეს უნიკალური ძეგლიც კი არის. უფრო რთულია
გეგმაც: დასავლეთის მკლავი დაგრძელებულია ბოძების ერთი წყვილის დამატებით:
სამხრეთით და ჩრდილოეთით, მთელ სიგრძეზე, დამატებულია სამლოცველოების მწკრივები,
რომლებიც თითქოს მეოთხე და მეხუთე ნავებს ქმნიან (თუმცა ნამდვილად ნავები არ
არის). ნართექსისა და სამლოცველოების თავზე აქაც მეორე სართულია,
რომელიც მთელ ეკლესიას უვლის გარს სამი მხრიდან. გუმბათი აქაც ოთხ ცალკე მდგომ ბოძს
ემყარება. აღმოსავლეთის მხრივ აქაც სამი ძლიერ შვერილი აფსიდია. ამ დამატებათა
წყალობით, ეკლესიის შიდა სივრცე გაზრდილიც არის და რიტმულად გართულებულიც.
მიღწეულია გარკვეულად საზეიმო შთაბეჭდილება, რასაც ძირითადი კორპუსისა და გუმბათის
ყელის დიდი სიმაღლეც უწყობს ხელს. აქ განსაკუთრებით საგრძნობია პროპორციულ
შეფარდებათა შეცვლა წინა ეპოქის ძეგლებთან შედარებით. ზემოთ რომ ძეგლის უნიკალურობა
ვახსენეთ, ვგულისხმობდით სამხრეთისა და ჩრდილოეთის სამლოცველოთა მწკრივებს,
რომლებიც არსებით კვალს ამჩნევს შენობის ინტერიერსაც და გარეგნობასაც. ასეთი რამ
სხვაგან არსად გვხვდება. როგორც შუა საუკუნეების ყველა დიდი ქართული სატაძრო
ანსამბლი, მოქვიც კულტურული ცენტრი იყო, სადაც ინტენსიური მოღვაწეობა იყო
გაჩაღებული.
აკადემიკოსი ვახტანგ ბერიძე
ჟურნალი „ჯვარი ვაზისა“, №1, 2005 წ.
|
